ΜΟΝΟΠΑΤΙΑ ΣΤΗΝ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΤΗΝΟ

1. Φαλατάδος- Μιρσίνη- Μαγκανάρι- Πλατύ- Λιβάδα- Φάρος Λιβάδας

Σ΄ αυτή τη διαδρομή, ο περιπατητής έχει την επιλογή δύο διαφορετικών μονοπατιών ξεκινώντας είτε από το χωριό των Πάνω Μερών, το Φαλατάδο, ένα από τα μεγαλύτερα και πιο σημαντικά χωριά της Τήνου, ή από τη Μιρσίνη, ένα αγροτικό χωριό.
Τα δύο διαφορετικά μονοπάτια είναι λιθόστρωτα και διαπερνούν περιοχές με πολλά Μεσογειακά δέντρα όπως βελανιδιές και παλιά και παραδοσιακά ξωκλήσια. Το μονοπάτι από το Φαλατάδο ακολουθεί την κοίτη ενός ποταμιού στα δύο τρίτα του, μέσα από περιοχές έντονης βλάστησης. Εδώ θα συναντήσει κανείς ερείπια από παλιούς νερόμυλους κατά μήκος του μονοπατιού στη νότια άκρη της λαγκαδιάς. Από τα Αλδάκια μέχρι το Πλατύ υπάρχουν αμέτρητοι βράχοι.
Τα δύο μονοπάτια συναντιούνται στην ειδυλλιακή περιοχή του Μαγγαναρίου και συνεχίζουν προς το Πλατύ και μετά προς τη Λιβάδα. Από εδώ, ο περιπατητής μπορεί να συνεχίσει το δρόμο προς την ακτή ή να συνεχίσει τη διαδρομή κατά μήκος του μονοπατιού από την εκκλησία της Παναγίας της Λιβάδας μέχρι το Φάρο, καταλήγοντας στη βορειοανατολική πλευρά της Τήνου.
Το μονοπάτι αυτό, που χρησιμοποιείται σήμερα από τους χωρικούς με τα γαιδουράκια και τα μουλάρια τους είναι γνωστό ως Μαγγανάρι.

2. Ξινάρα- Εξώμβουργο- Κουμάρος- Σκαλάδος- Κρόκος- Σμαρδάκιτο- Ταραμπάδος- Κάμπος- Λουτρά- Περάστρα.

Ξεκινώντας από τη Ξινάρα, την έδρα του Δήμου Εξωμβούργου Τήνου, και έχοντας το Εξώμβουργο σα χαρακτηριστικό της σημείο, αυτή η διαδρομή ενώνει εννέα χωριά. Όλα είναι κτισμένα σε καταπράσινες πλαγιές, διατηρώντας ανέπαφη την παραδοσιακή αρχιτεκτονική τους, σχηματίζουν έναν κύκλο γύρω από την πηγή που συγκεντρώνει το νερό στην κοιλάδα της Κώμης. Στο κέντρο περίπου αυτού του κύκλου, βρίσκονται τα Λουτρά, τα οποία, μαζί με τη Ξινάρα, αποτελούν τον πυρήνα της Καθολικής Κοινότητας της Τήνου.
Αυτό φαίνεται από τα συγκριτικά πολύ μεγάλα κτίρια που στεγάζουν την Καθολική Αρχιεπισκοπή Νάξου- Τήνου ( Ξινάρα), το Μοναστήρι των Ουρσουλίνων και το Μοναστήρι των Ιησουϊτών (Λουτρά). Οι πηγές που τροφοδοτούν με νερό τις λαγκαδιές της Περάστρας- Κώμης εξηγούν την έντονη βλάστηση σε αυτές τις περιοχές. Στη διαδρομή συναντάει κανείς δείγματα της ανθρώπινης παρουσίας και εργασίας, για παράδειγμα, οικισμοί, περιστεριώνες, παράξενα ξωκλήσια, γέφυρες, νερόμυλοι, αλώνια, ελαιοτριβεία, λιθόστρωτα μονοπάτια.
Πηγές, καφενεία και ταβέρνες δίνουν την ευκαιρία στον διψασμένο να ξεδιψάσει. Ο περιπατητής αξίζει να επισκεφθεί της εκκλησία της Αγίας Ελένης, το Κάστρο στο Εξώμβουργο, τα αρχεία της Καθολικής Αρχιεπισκοπής στη Ξινάρα και το Αγροτικό Μουσείο στο Μοναστήρι των Ιησουϊτών.
Έργα ανάπλασης και σηματοδότηση υπάρχουν σε πολλά σημεία αυτής της κυκλικής διαδρομής.

1809- Μαρκάκης Ζαλώνης

« Μιάμιση ώρα διαδρομής από τον Άγιο Νικόλα, ψηλά στο βουνό, το ψηλότερο στην Τήνο, βρίσκεται το Εξώμβουργο, που ήταν κάποτε το φρούριο, κυρίως λόγω της θέσης του.
Σήμερα το φρούριο είναι ερειπωμένο και το Εξώμβουργο εντελώς εγκαταλελειμμένο και ακατοίκητο. Ο βράχος πάνω στον οποίο βρίσκεται, είναι 840 πήχεις ( παλιά μονάδα μέτρησης: 1 πήχη= 64 εκατοστά) από την επιφάνεια της θάλασσας. Το πιο απόκρημνο κομμάτι είναι πάνω από τη Ξινάρα και ονομάζεται Πέτασος. Ο βράχος εδώ είναι γκρι, σαν μασίφ σχιστόλιθο.
Το σημερινό χωριό του Εξωμβούργου βρίσκεται στην πλαγιά του βουνού, περίπου 10 λεπτά περπάτημα κάτω από το βράχο του Εξωμβούργου. Κατά τη διάρκεια της Ενετικής κατοχής, σε καιρούς ειρήνης με τους Τούρκους, εδώ ήταν ο τόπος διαμονής του πλούτου και της ευμάρειας. Σε περιόδους πολέμου οι κάτοικοι κατέφευγαν στο φρούριο. Υπάρχουν πολλά καλά σπίτια στο χωριό αλλά τα περισσότερα από αυτά είναι ερειπωμένα και ακατοίκητα. Ανάμεσα σε αυτά βρίσκονται και τα ερείπια των σπιτιών των παλιών ευγενών που διοικούσαν το νησί κατά τη διάρκεια της Εμετικής Κατοχής. Ακόμα και σήμερα συναντάμε τους απογόνους αυτών των οικογενειών, άνθρωποι σπάνιου πλούτου, όπως τα αδέρφια Μπέττη, εγγονοί του αειμνήστου δικηγόρου που αναφέρει ο Τουρνεφόρτης, ο Φουσκαρνάκης και ο Φραγκίσκος Γασπαράκης, και οι δυο γιοι του γιατρού Μιχελάκη. Το σπίτι του Λατίνου κληρικού βρίσκεται στο εξώμβουργο, όπως επίσης και τρεις όμορφες εκκλησίες. Τα τρία τέταρτα του χωριού είναι καθολικού δόγματος και το υπόλοιπο ορθόδοξου.».

3. Μονή Κεχροβουνίου- Μουντάδος- Σμπεράδος- Τριπόταμος- Εξώμβουργο.

Αυτή η διαδρομή μπορεί να πραγματοποιηθεί και από τις δύο κατευθύνσεις και ενώνει δύο από τα μεγαλύτερα κέντρα θρησκευτικής λατρείας και ιστορικού ενδιαφέροντος, το Ορθόδοξο Μοναστήρι της Κυράς των Αγγέλων στο Κεχροβούνι και το Καθολικό Μοναστήρι της Ιεράς Καρδίας του Ιησού στο Εξώμβουργο. Οδηγεί τον περιπατητή σε παραδοσιακά χωριά μέσα από πηγές και πέτρινες γέφυρες.
Μετά το Τριπόταμο η διαδρομή ακολουθεί το λιθόστρωτο μονοπάτι από το Εξώμβουργο, και μετά από ένα συγκεκριμένο σημείο, γίνεται μέρος ενός αρχαίου μονοπατιού. Κοντά στο Εξώμβουργο, ο περιπατητής μπορεί να δει τα ερείπια μιας πόλης της Γεωμετρικής και της Αρχαϊκής Περιόδου, τους τοίχους της και τους ναούς της.

4. Κιόνια- Χατζιράδος- Κτικάδος- Σμουρδιά- Βαρύ- Πόλες- Χώρα.

Αυτή η διαδρομή μπορεί να διαχωριστεί σε μικρότερες διαδρομές, όπως Κτικάδος- Κιόνια, Χατζιράδος- Κιόνια, Σμουρδιά- Βαρύ- Πόλες- Χώρα. Η τελευταία ακολουθεί το αρχαίο λιθόστρωτο μονοπάτι από τη Χώρα στο Εξώμβουργο, κυρίως το τμήμα από το Τριπόταμο στη Χώρα. Ακριβώς πριν τη Χώρα, στις Πόλες, η διαδρομή είναι παράλληλη με τα τείχη της Αρχαίας Τήνου ( Κλασσική- Ελληνιστική Περίοδος), και πολύ κοντά στα ερείπια του Πεισιστράτιου Υδραγωγείου της πόλης.
Οι άλλες δύο διαδρομές ενώνουν τα παραδοσιακά χωριά Κτικάδος και Χατζιράδος με την κοιλάδα και τις ακτές των Κιονίων ( όπου ο περιπατητής μπορεί να επισκεφτεί τον αρχαιολογικό χώρο του Ναού του Ποσειδώνα και της Αμφιτρίτης), περνώντας από μια περιοχή με καταπληκτική θέα στη θάλασσα. Ο περιπατητής θα περπατήσει μέσα από δεντρόφυτες περιοχές, από παλιές πηγές και πέτρινες γέφυρες.
Σαν μια ολοκληρωμένη διαδρομή, ενώνει το Κτικάδο με τη Χώρα, περνώντας μέσα από το παλιό, τώρα κατεστραμμένο Καλουμενάδο, και, στη Σμουρδιά, συναντά το λιθόστρωτο μονοπάτι Εξώμβουργο- Χώρα.
Στην νοτιοδυτική άκρη του Τριποτάμου, ο κεντρικός ασφαλτόστρωτος δρόμος του νησιού συναντάει το δρόμο από το Εξώμβουργο προς τη Χώρα. Εδώ, ο περιπατητής μπορεί να διαλέξει μεταξύ του να περπατήσει μέχρι τη Χώρα ή προς τα χωριά Κτικάδος- Χατζιράδος- Κιόνια.

5. Φαλατάδος ( Καθλικάδος)- Βολάξ- Γκρίζα- Σκλαβοχωριό- Αγάπη.

Ξεκινώντας από το μικροσκοπικό χωριό Καθλικάδος, που είναι μέρος του Φαλατάδου, ο περιπατητής περνάει από τα Πάνω Μέρη, αφού επισκεφτεί το χωριό Βολάξ.
Το τοπίο είναι εντυπωσιακό, αποτελούμενο από παλιούς βράχους ( χαρακτηριστικοί σχηματισμοί του γρανίτη).
Το χωριό Βολάξ, επηρεασμένο από αυτό το τοπίο, είναι ένα αξιοθέατο της τοπικής αρχιτεκτονικής. Είναι γνωστό για τους καλαθοπλέκτες του οι οποίοι χρησιμοποιούσαν αυτό το μονοπάτι για να μεταφέρουν τα είδη τους στην αγορά του Φαλατάδου.
Η διαδρομή ακολουθεί τη ρεματιά του Αγάπη για ένα αρκετά μακρύ δρόμο βλέποντας βελανιδιές, μαστιχόδεντρα, ροδοδάφνες και άλλη βλάστηση. Τα παρακλάδια της διαδρομής καταλήγουν στο Σκλαβοχωριό, γενέτειρα του ζωγράφου Νικολάου Γύζη, ενώ η κεντρική διαδρομή καταλήγει στο αγάπη. Και τα δύο αυτά χωριά είναι παραδείγματα της τοπικής αρχιτεκτονικής που δίνει έμφαση στα τόξα και τα « βόλτα».

6. Μιρσίνη- Προφήτης Ηλίας- Κορυφή του Τσικνιά.

Μετά τη Μιρσίνη η διαδρομή ακολουθεί το ασφαλτοστρωμένο δρόμο Στενής- Μιρσίνης. Στα Αλμασσουριά ο περιπατητής θα ακολουθήσει το δρόμο κατά μήκος του Ξοκοπί ο οποίος θα τον οδηγήσει στους πρόποδες του Τσικνιά.
Η ανάβαση αρχίζει στα Μάρμαρα και ακολουθώντας ένα δρόμο ζίγκ-ζαγκ προς το Πάνω ( Πάνω Τσικνιάς), θα φτάσει στο ξωκλήσι του Προφήτη Ηλία. Από εδώ η διαδρομή συνεχίζεται διαμέσου ενός μικρού οροπεδίου μέχρι να φτάσει στην κορυφή.
Ο Τσικνιάς είναι γνωστός σαν « Γύραι Πέτραι» ( στρογγυλοί βράχοι) των αρχαίων εποχών. Σύμφωνα με τη Μυθολογία, εδώ ήταν η κατοικία του Αιόλου, του θεού των ανέμων και η γενέτειρα των γιων του Βοριά.
Όλη η ανατολική Τήνος μπορεί να ιδωθεί από την κορυφή, καθώς επίσης και τα κοντινά νησιά. Στο βουνό υπάρχουν θάμνοι και βελανιδιές.

7. Στενή- Ποταμιά- Μαρούλι- Λυχναφτιά.

Το κατηφορικό μονοπάτι προς την Ποταμιά, ξεκινάει από τη Στενή το οποίο είναι το κεντρικό χωριό των Πάνω Μερών, όπως επίσης και το κέντρο της Ορθόδοξης κοινότητας με την αξιοθαύμαστη εκκλησία του Αγίου Αντωνίου. Η Ποταμιά, που κοιτά ανατολικά, βρίσκεται ακριβώς πάνω από το σημείο που συναντιούνται τρεις ρεματιές.
Είναι ένα παραδοσιακό χωριό που έχει, εκτός όλων των άλλων, μία υπέροχη πηγή με ένα παραδοσιακό πλυσταριό και ένα ρακεζιό ( χώρος απόσταξης ρακής) στο Ξινάρι.
Η διαδρομή συνεχίζεται κατά μήκος του μονοπατιού Ταρτάρη, όπου συναντάει κανείς μία πέτρινη γέφυρα και υπέροχους περιστεριώνες. Οδηγεί στο Μαρούλι, ένα όμορφο, γόνιμο μέρος με κήπους, περιβόλια και ξωκλήσια, στις νότιες πλαγιές του Τσικνιά.
Η διαδρομή συναντάει την περιοχή του Νερόμυλου ( παλιός οικισμός με νερόμυλο) και καταλήγει στην παραλία της Λυχναφτιάς.

8. Δύο Χωριά- Κουναρές- Άγιος Ιωάννης Πόρτο.

Ένα πέτρινο μονοπάτι οδηγεί από τη χαμηλότερη πηγή (ξινάρι= πηγή με πόσιμο νερό που χρησιμοποιείται για πλύσιμο και το πότισμα των ζώων) στα Δύο Χωριά ( το πιο ψηλό χωριό του νησιού που παρουσιάζει έντονο αρχιτεκτονικό ενδιαφέρον) κατά μήκος των λιβαδιών της Μανδαλούς. Ο περιπατητής θα απολαύσει την πανοραμική θέα του ορίζοντα καθώς περνάει από το Μοναστήρι της Φανερομένης και φτάνει στις Κουναρές. Αυτό είναι ένα μέρος σπάνιας ομορφιάς με αρχαίους αστικούς οικισμούς και κτίρια.
Η διαδρομή συνεχίζει και συναντάει τον ασφαλτοστρωμένο δρόμο που καταλήγει στο υπέροχο λιμανάκι του Αγίου Ιωάννη Πόρτο.

ΔΙΑΔΡΟΜΕΣ ΣΤΗ ΔΥΤΙΚΗ ΤΗΝΟ

9. Καλλονή- Αετοφωλιά- Κόρης Πύργος- Σταυριά- Μονή Κατπολιανή- Πλατιά- Πύργος.

Η μεγάλη αυτή διαδρομή συνδέει τα Κάτω με τα Έξω Μέρη, ακολουθώντας γενικά τον παλιό ημιονικό δρόμο, παράλληλα στις βόρειες ακτές του νησιού. Παρά το ότι η πορεία, σε ορισμένα σημεία, ταυτίζεται σήμερα με τον αμαξωτό Καλλονής- Πύργου, παρουσιάζει εξαιρετικό πολιτιστικό ενδιαφέρον. Αμέσως μετά την Αετοφωλιά, συναντά το γραφικό ξινάρι- πηγή του χωριού, λιθόκτιστο γεφύρι, και κατόπιν τις θέσεις Άγιοι Ανάργυροι και Πυργιά με κατάλοιπα ελληνιστικών πύργων Και άλλων αρχαίων εγκαταστάσεων. Στης Κόρης τον Πύργο συναρπάζει τα άγριο τοπίο ( λαγκάδι της Χαλακιάς) και η διάταξη στο χώρο ιδιότυπων αγροτικών συγκροτημάτων, χτισμένων πάνω σε αρχαία εγκατάσταση.
Ο οδοιπόρος, βρισκόμενος ήδη στα Έξω Μέρη, συναντά άλλον σημαντικό αγροτικό οικισμό, τα Σταυριά, πριν φτάσει στο υστερνιώτικο μοναστήρι της Παναγίας Καταπολιανής ( του 18ου αι.).
Τα Πλατειά, συμπαθητικό χωριουδάκι πριν από τον Πύργο, δεν είναι μακριά. Η κάθοδος στον Πύργο φέρνει τον περιηγητή σε επαφή με το μεγαλύτερο τηνιακό χωριό, με μακρά παράδοση στη μαρμαρογλυπτική, τόπο καταγωγής των επιφανέστερων Τηνίων καλλιτεχνών. Ο καλλιμάρμαρος οικισμός κοσμείται από τα Μουσεία Χαλεπά και Πανορμιτών Καλλιτεχνών, τη Σχολή Καλών Τεχνών, μαρμάρινες βρύσες κ.α. Η υπέροχη πλατεία του ( Πλάτανος) ανταμείβει και ανακουφίζει τον οδοιπόρο.

10. Καρδιανή- Υστέρνια- (Όρμος Υστερνίων)- Βεναρνάδος- Πύργος- Μαρλάς- Μαμάδος.

Διαδρομή στα Έξω Μέρη, που ταυτίζεται με τμήμα του παλαιού ημιονικού δρόμου Έξω Μερών- Αγίας Μαρίνας- Κιονίων- Χώρας. Από την Καρδιανή, αληθινό «μπαλκόνι» στο Αιγαίο, που απλώνεται πάνω από καταπράσινη ρεματιά, ξεκινά η πορεία. Ο οδοιπόρος κινείται παράλληλα και ψηλότερα από τον ασφαλτόδρομο Καρδιανής- Υστερνίων. Τα Υστέρνια, σε ανάλογη τοποθεσία με εκείνη της Καρδιανής, είναι τυπικό μαρμαροχώρι, που οι γλύπτες του τιμώνται σήμερα με το Μουσείο Υστερνιωτών Καλλιτεχνών. Διακλάδωση της διαδρομής οδηγεί από ωραίο σκαλωτό λιθόστρωτο, στο επίνειο του χωριού Όρμος Υστερνίων.
Επόμενος σταθμός πριν από τον Πύργο είναι το μικρό χωριό Βεναρνάδος. Μετά τον Πύργο, η πορεία συνεχίζεται προς Μαρλά και Μαμάδο, τους δυτικότερους κατοικημένους μεσόγειους οικισμούς του νησιού, φημισμένους για τους άξιους μαστόρους τους.

1809- Μαρκάκης Ζαλώνης

Σε μικρή απόσταση από το λιμάνι του Αγίου Ιωάννη, παραθαλάσσια και σχεδόν απέναντι στη Μύκονο, η θάλασσα είναι πολύ βαθιά. Προς το ίδιο επίσης μέρος υψώνονται βραχώδη και υψηλά βουνά, πάνω από φαράγγια ανοιχτά στη θάλασσα, η οποία μπαίνει αρκετά μέσα στην ξηρά. Με το παραμικρό φύσημα του αέρα δημιουργούνται μέσα σε αυτά τα φαράγγια τόσο βίαια ρεύματα που σχηματίζονται τρομερές θύελλες και καθιστούν αυτό το μέρος, που λέγεται Τσικνιάς, πολύ επικίνδυνο.
Οι ναυτικοί που γνωρίζουν τον κίνδυνο σε αυτό το μέρος, όταν είναι υποχρεωμένοι να περάσουν κατά μήκος δεν παραλείπουν να χαμηλώσουν όλα τα πανιά τους ακόμα και σε περίοδο γαλήνης, για να είναι πάντοτε έτοιμοι να αντιμετωπίσουν βίαιες και απρόβλεπτες ανεμοθύελλες.